Bịt mắt, quả bóng cho chó và hạt giống tuổi lên bảy của bóng bàn Anh

Sáng ngày 11 tháng 4, trong một phòng tập ở Barnet, phía bắc London, Leon Thomson quấn một dải vải đen kín mắt rồi giơ vợt lên. Trái bóng vẫn bay qua lưới, vẫn trả về đúng nhịp. Trên mặt bàn kế bên, một quả bóng cao su dành cho chó nằm lăn lóc — thứ dụng cụ không nằm trong bất cứ danh mục thiết bị nào của Liên đoàn Bóng bàn Thế giới. Ngồi đối diện Thomson là Nathan Bloom, mười tuổi, cười khúc khích khi quả bóng lăn xuống gầm bàn. Không ai ghi điểm. Không có trọng tài. Không có bảng tỷ số.

Một bàn bóng, hai người, một tiếng cười. Trong khung hình chẳng hề liên quan đến thành tích ấy, tôi nhìn thấy thứ mà rất nhiều nền bóng bàn đang thiếu: một đứa trẻ bốn tuổi ngồi trước màn hình và lần đầu tiên biết rằng môn thể thao này tồn tại. Đứa trẻ đó không quan tâm ai vô địch thế giới. Nó chỉ cần thấy chuyện này vui.

Đoạn phim thuộc một tập của chương trình thiếu nhi Waffle the Wonder Dog trên CBeebies, thương hiệu truyền hình dành cho lứa mẫu giáo của BBC, với nhân vật chú chó Waffle do Rufus Hound lồng tiếng. Tập phim lên sóng lúc 17 giờ 20 và được phát lại vào 14 giờ 40 Chủ nhật ngày 27 tháng 9. Bản tin do Table Tennis England, cơ quan quản lý quốc gia của môn bóng bàn tại Anh, công bố.

Trong đoạn phim, Thomson vào vai một cộng sự viên, đánh bóng qua lại trước ống kính rồi trình diễn màn bịt mắt đánh bóng bàn — tiết mục đã thành thương hiệu của anh. Để chuẩn bị, Thomson tập luyện với quả bóng dành cho chó, và trong chính cảnh quay, hai người cùng chơi với nó.

Nathan Bloom đến từ Trung tâm Bóng bàn Barnet và thi đấu cho Urban TTC ở giải Cadet BCL. Trong hệ thống bóng bàn Anh, Cadet là nhóm tuổi dưới 15; BCL nhiều khả năng là giải cấp câu lạc bộ dành cho lứa tuổi này, dữ liệu chi tiết vẫn đang chờ xác minh. Nathan được Thomson huấn luyện riêng theo hình thức một thầy một trò.

Không có xếp hạng, không có thành tích đối đầu, không có thông số chuyên môn nào được công bố cho cả hai nhân vật. Bản tin chỉ cung cấp đúng hai dữ kiện về cậu bé: tuổi, và nơi cậu tập luyện. Nói cách khác, thành tích không phải chủ đề ở đây. Chủ đề là một cái cửa.

Điều đáng bàn nằm ở chỗ khác. CBeebies phục vụ lứa tuổi từ bốn đến bảy — đúng cái cửa ngõ mà bất kỳ môn thể thao nào cũng cần chạm tới trước khi nói đến chuyện đào tạo. Một liên đoàn quốc gia muốn mở rộng nguồn tuyển chọn thì phải xuất hiện ở nơi trẻ em đang ngồi, chứ không phải ở nơi các huấn luyện viên đang họp. Table Tennis England chọn cách đó, và họ nói thẳng mục tiêu của mình: kéo thêm trẻ em đến với bóng bàn. Các liên đoàn thể thao quốc gia ở châu Âu thường được đánh giá một phần dựa trên chỉ số tham gia, nên việc xuất hiện trên truyền hình thiếu nhi nằm trong logic tồn tại của họ, không phải một ý thích bất chợt.

Về mặt kỹ thuật, màn bịt mắt của Thomson không phải trò lừa mắt. Bỏ thị giác đi, người chơi phải dựa vào âm thanh của bóng chạm bàn, vào rung động truyền qua cán vợt, vào trí nhớ cơ bắp về độ xoáy và độ nảy. Đó là một kỹ năng thật, nhưng thuộc về một nhánh hoàn toàn khác với bóng bàn đối kháng, và nó không nói lên bất cứ điều gì về năng lực thi đấu của người biểu diễn. Quả bóng dành cho chó cũng vậy: nó được chọn vì gây cười và thân thiện với trẻ, hoàn toàn không liên quan đến bóng đạt chuẩn thi đấu.

Cái tôi quan tâm hơn là Nathan. Mười tuổi, đã có câu lạc bộ, đã có giải đấu theo nhóm tuổi, đã có huấn luyện viên riêng. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các buổi tập cơ sở của tôi suốt nhiều năm, một đứa trẻ như thế thường rơi vào đúng vùng nguy hiểm nhất của thể thao trẻ: đủ giỏi để bị đặt kỳ vọng, chưa đủ lớn để tự quyết định mình có muốn tiếp tục hay không. Việc cậu xuất hiện trên truyền hình quốc gia ở tuổi mười có thể là một miếng keo giữ chân — thứ khiến cậu thấy môn này có chỗ cho mình, ít nhất thêm vài năm nữa.

Bóng bàn Anh không dạy kỹ thuật cho trẻ qua truyền hình; họ gieo vào đầu đứa trẻ bốn tuổi ý nghĩ rằng môn này tồn tại, rằng nó vui, và rằng nó có chỗ cho mình — bước duy nhất không thể thay thế trong cả một chuỗi đào tạo dài.

Cũng nên nhìn vào khoảng thời gian: quay ngày 11 tháng 4, phát sóng cuối tháng 9. Độ trễ vài tháng là nhịp bình thường của truyền hình thiếu nhi. Leon Thomson, ở giữa hai vai huấn luyện viên và nghệ sĩ biểu diễn, đóng vai trò cầu nối giữa phòng tập và công chúng — một dạng nhân vật mà bóng bàn thiếu trầm trọng ở nhiều nơi, trong đó có Việt Nam.

Nguồn tin này do chính liên đoàn công bố. Đọc nó như bằng chứng cho thấy một tập phim làm bùng nổ phong trào là đọc quá xa. Nhãn chương trình ăn khách là cách gọi của người viết, không phải dữ liệu khán giả đã kiểm chứng. Đo lường được mức tăng tham gia thật sự từ một tập phim là việc gần như không thể, vì có quá nhiều yếu tố khác cùng lúc tác động.

Và cái khó nhất vẫn nằm ngoài khung hình: một tập phim không xây được nhà thi đấu, không trả lương cho huấn luyện viên, không sinh ra một giải đấu cho lứa mười tuổi. Ở đây, bóng bàn mượn sức lan tỏa của thương hiệu Waffle; quyền chủ động nằm phía nhà sản xuất truyền hình, không phải phía môn thể thao.

Chiến thuật chỉ là lớp vỏ, bên trong là câu chuyện của con người. Nhưng câu chuyện con người, nếu không có hạ tầng đỡ lấy nó, sẽ bị tiêu thụ rồi vứt đi. Một đứa trẻ mười tuổi ở Barnet có sân tập, có huấn luyện viên riêng, có giải đấu nhóm tuổi — cái đó không đến từ một buổi lên truyền hình. Nó đến từ nhiều năm có người trả tiền cho một cái sân, một cái bàn, một người thầy.

Và có một điều tôi không thể bỏ qua: một đứa trẻ mười tuổi xuất hiện trên truyền hình quốc gia. Cha mẹ, câu lạc bộ và nhà đài phải có trách nhiệm rõ ràng về sự đồng thuận và sự an toàn của cậu. Không có dấu hiệu gì bất thường trong bản tin này, nhưng đó là câu hỏi mà mọi nền thể thao nên tự đặt ra trước khi đưa một đứa trẻ lên sóng.

Người ta nhìn bảng giá, tôi nhìn đôi chân đang chờ cơ hội. Ở Anh, họ bắt đầu từ một chú chó nói tiếng người và một quả bóng dành cho thú nuôi. Ở nhiều nơi khác, chúng ta vẫn đang đợi một tấm huy chương để bắt đầu gieo hạt. Không có khoảng lặng nào là vô nghĩa, chỉ là chúng ta chưa đủ kiên nhẫn để nghe. Đứa trẻ bảy tuổi ở Hà Nội, Hải Phòng hay Thành phố Hồ Chí Minh tối nay sẽ thấy bóng bàn ở đâu — trên bàn học, trên sân trường, hay trên màn hình?